დაბერება და ჯანმრთელობა

ძირითადი ფაქტები

2015-დან 2050 წლამდე მსოფლიოს მოსახლეობის 60 წელზე უფროსი ასაკის წილი თითქმის გაორმაგდება 12%-დან 22%-მდე.
2020 წლისთვის 60 წლის და უფროსი ასაკის ადამიანების რაოდენობა 5 წლამდე ასაკის ბავშვების რაოდენობას გადააჭარბებს.
2050 წელს ხანდაზმული ადამიანების 80% დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში იცხოვრებს.
მოსახლეობის დაბერების ტემპი გაცილებით სწრაფია, ვიდრე წარსულში.
ყველა ქვეყანა სერიოზული გამოწვევების წინაშე დგას იმის უზრუნველსაყოფად, რომ მათი ჯანდაცვისა და სოციალური სისტემები მზად იყოს ამ დემოგრაფიული ცვლილების მაქსიმალურად გამოსაყენებლად.

მიმოხილვა

მთელ მსოფლიოში ადამიანები უფრო დიდხანს ცოცხლობენ. დღეს ადამიანების უმეტესობას შეუძლია სამოცი წლის და მეტი ასაკის მიღწევა. მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში ზრდა შეინიშნება როგორც ხანდაზმული ადამიანების რაოდენობის, ასევე მოსახლეობაში მათი წილის მხრივ.
2030 წლისთვის მსოფლიოში ყოველი 6 ადამიანიდან 1 60 წლის ან მეტი ასაკის იქნება. ამ დროისთვის 60 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილი 2020 წელს არსებული 1 მილიარდიდან 1.4 მილიარდამდე გაიზრდება. 2050 წლისთვის მსოფლიოში 60 წლის და უფროსი ასაკის ადამიანების რაოდენობა გაორმაგდება (2.1 მილიარდი). 80 წლის და უფროსი ასაკის პირთა რიცხვი, სავარაუდოდ, 2020-დან 2050 წლამდე გასამმაგდება და 426 მილიონს მიაღწევს.
მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნის მოსახლეობის განაწილების ეს ცვლილება ხანდაზმული ასაკისკენ - რომელიც ცნობილია როგორც მოსახლეობის დაბერება - დაიწყო მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში (მაგალითად, იაპონიაში მოსახლეობის 30% უკვე 60 წელზე მეტია), ამჟამად ყველაზე დიდ ცვლილებას დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნები განიცდიან. 2050 წლისთვის, მსოფლიოს 60 წელზე უფროსი ასაკის მოსახლეობის ორი მესამედი დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში იცხოვრებს.

დაბერების ახსნა

ბიოლოგიურ დონეზე, დაბერება დროთა განმავლობაში მოლეკულური და უჯრედული დაზიანების ფართო სპექტრის დაგროვების ზეგავლენის შედეგია. ეს იწვევს ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობების თანდათანობით შემცირებას, დაავადების მზარდ რისკს და საბოლოოდ სიკვდილს. ეს ცვლილებები არც წრფივია და არც თანმიმდევრული და ისინი მხოლოდ სუსტად არის დაკავშირებული ადამიანის ასაკთან წლების განმავლობაში. ხანდაზმულ ასაკში შესამჩნევი მრავალფეროვნება შემთხვევითი არ არის. ბიოლოგიური ცვლილებების გარდა, დაბერება ხშირად ასოცირდება ცხოვრების სხვა გარდამავალ ეტაპებთან, როგორიცაა პენსიაზე გასვლა, უფრო შესაფერის საცხოვრებელში გადასვლა და მეგობრებისა და პარტნიორების გარდაცვალება.

დაბერებასთან დაკავშირებული საერთო ჯანმრთელობის მდგომარეობები

ხანდაზმულ ასაკში გავრცელებული მდგომარეობებია სმენის დაქვეითება, კატარაქტა და რეფრაქციული მანკები, ზურგისა და კისრის ტკივილი და ოსტეოართრიტი, ფილტვების ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება, დიაბეტი, დეპრესია და დემენცია. ასაკის მატებასთან ერთად, ადამიანები უფრო მეტად არიან მიდრეკილნი ერთდროულად რამდენიმე დაავადების განვითარებისკენ.
ხანდაზმული ასაკი ასევე ხასიათდება ჯანმრთელობის რამდენიმე რთული მდგომარეობის გაჩენით, რომლებსაც ჩვეულებრივ გერიატრიულ სინდრომებს უწოდებენ. ისინი ხშირად მრავალი ძირითადი ფაქტორის შედეგია და მოიცავს სისუსტეს, შარდის შეუკავებლობას, დაცემას, დელირიუმს და წნევის წყლულებს.

ჯანსაღი დაბერების ფაქტორები

ხანგრძლივი სიცოცხლე შესაძლებლობებს მოაქვს არა მხოლოდ ხანდაზმული ადამიანებისთვის და მათი ოჯახებისთვის, არამედ მთლიანად საზოგადოებისთვის. დამატებითი წლები იძლევა შანსს, განახორციელოთ ახალი საქმიანობა, როგორიცაა შემდგომი განათლება, ახალი კარიერა ან დიდი ხნის განმავლობაში მივიწყებული გატაცება. ხანდაზმული ადამიანები ასევე მრავალი გზით უწყობენ ხელს თავიანთ ოჯახებსა და თემებს. თუმცა, ამ შესაძლებლობებისა და წვლილის მასშტაბები მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ერთ ფაქტორზე: ჯანმრთელობაზე.

მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ კარგი ჯანმრთელობის პირობებში ცხოვრების წილი ძირითადად უცვლელი დარჩა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ დამატებითი წლები ცუდი ჯანმრთელობის პირობებშია. თუ ადამიანებს შეუძლიათ ამ დამატებითი წლების კარგ ჯანმრთელობაში გატარება და თუ ისინი მხარდამჭერ გარემოში ცხოვრობენ, მათი უნარი, აკეთონ ის, რაც მათთვის ღირებულია, მცირედით განსხვავდება ახალგაზრდა ადამიანისგან. თუ ამ დამატებით წლებს დომინირებს ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობების დაქვეითება, ეს ხანდაზმული ადამიანებისა და საზოგადოებისთვის უფრო ნეგატიური შედეგებით ხასიათდება.

მიუხედავად იმისა, რომ ხანდაზმული ადამიანების ჯანმრთელობის ზოგიერთი ვარიაცია გენეტიკურია, მათი უმეტესობა განპირობებულია ადამიანების ფიზიკური და სოციალური გარემოთი - მათ შორის მათი სახლებით, სამეზობლოებითა და თემებით, ასევე მათი პიროვნული მახასიათებლებით - როგორიცაა სქესი, ეთნიკური კუთვნილება ან სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსი. გარემო, რომელშიც ადამიანები ცხოვრობენ ბავშვობაში - ან თუნდაც განვითარებად ნაყოფში - მათ პიროვნულ მახასიათებლებთან ერთად, გრძელვადიან გავლენას ახდენს მათ დაბერებაზე.

ფიზიკურ და სოციალურ გარემოს შეუძლია ჯანმრთელობაზე პირდაპირ გავლენა მოახდინოს ან ბარიერების ან სტიმულების მეშვეობით, რომლებიც გავლენას ახდენენ შესაძლებლობებზე, გადაწყვეტილებებსა და ჯანმრთელობის ქცევაზე. ჯანსაღი ქცევის შენარჩუნება მთელი ცხოვრების განმავლობაში, განსაკუთრებით დაბალანსებული კვების რაციონი, რეგულარული ფიზიკური აქტივობა და თამბაქოს მოხმარებისგან თავის შეკავება, ხელს უწყობს არაგადამდები დაავადებების რისკის შემცირებას, ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობების გაუმჯობესებას და მზრუნველობაზე დამოკიდებულების გადადებას.

მხარდამჭერი ფიზიკური და სოციალური გარემო ასევე საშუალებას აძლევს ადამიანებს, გააკეთონ ის, რაც მათთვის მნიშვნელოვანია, შესაძლებლობების დაკარგვის მიუხედავად. უსაფრთხო და ხელმისაწვდომი საზოგადოებრივი შენობებისა და ტრანსპორტის ხელმისაწვდომობა, ასევე ადგილები, სადაც სიარული მარტივია, მხარდამჭერი გარემოს მაგალითებია. დაბერებაზე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რეაგირების შემუშავებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ინდივიდუალური და გარემოსდაცვითი მიდგომების გათვალისწინება, რომლებიც ამცირებს ხანდაზმულ ასაკთან დაკავშირებულ დანაკარგებს, არამედ იმ მიდგომებისაც, რომლებმაც შეიძლება გააძლიეროს აღდგენა, ადაპტაცია და ფსიქოსოციალური ზრდა.

მოსახლეობის დაბერებასთან რეაგირების გამოწვევები

ტიპური ხანდაზმული ადამიანი არ არსებობს. ზოგიერთ 80 წლის ადამიანს ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობები 30 წლის ბევრი ადამიანის მსგავსი აქვს. სხვა ადამიანები შესაძლებლობების მნიშვნელოვან დაქვეითებას გაცილებით ახალგაზრდა ასაკში განიცდიან. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ყოვლისმომცველი რეაგირება ხანდაზმული ადამიანების გამოცდილებისა და საჭიროებების ამ ფართო სპექტრს უნდა უპასუხებდეს.

ხანდაზმულ ასაკში არსებული მრავალფეროვნება შემთხვევითი არ არის. დიდი ნაწილი ადამიანების ფიზიკური და სოციალური გარემოდან და ამ გარემოს გავლენიდან გამომდინარეობს მათ შესაძლებლობებსა და ჯანმრთელობის ქცევაზე. ჩვენს გარემოსთან ურთიერთობა დამახინჯებულია პიროვნული მახასიათებლებით, როგორიცაა ოჯახი, რომელშიც დავიბადეთ, ჩვენი სქესი და ეთნიკური კუთვნილება, რაც ჯანმრთელობის უთანასწორობას იწვევს.

ხანდაზმული ადამიანები ხშირად აღიქმებიან, როგორც სუსტი ან დამოკიდებულები და საზოგადოებისთვის ტვირთად. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალისტებმა და მთლიანად საზოგადოებამ უნდა გაუმკლავდნენ ამ და სხვა ასაკობრივ დამოკიდებულებებს, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს დისკრიმინაცია, გავლენა მოახდინოს პოლიტიკის შემუშავების წესზე და ხანდაზმული ადამიანების შესაძლებლობებზე ჯანსაღი დაბერების განცდის უზრუნველსაყოფად.

გლობალიზაცია, ტექნოლოგიური განვითარება (მაგ., ტრანსპორტისა და კომუნიკაციის სფეროში), ურბანიზაცია, მიგრაცია და გენდერული ნორმების ცვლილება პირდაპირი და ირიბი გზით ახდენს გავლენას ხანდაზმული ადამიანების ცხოვრებაზე. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რეაგირება უნდა ითვალისწინებდეს ამ მიმდინარე და პროგნოზირებულ ტენდენციებს და შესაბამისად შეიმუშაოს პოლიტიკა.

ჯანმო-ს პასუხი

გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ 2021–2030 წლები ჯანსაღი დაბერების ათწლეულად გამოაცხადა და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციას მისი განხორციელების ხელმძღვანელობა სთხოვა. ჯანსაღი დაბერების ათწლეული გლობალური თანამშრომლობაა, რომელიც 10 წლის განმავლობაში აერთიანებს მთავრობებს, სამოქალაქო საზოგადოებას, საერთაშორისო სააგენტოებს, პროფესიონალებს, აკადემიურ წრეებს, მედიას და კერძო სექტორს ხანგრძლივი და ჯანსაღი ცხოვრების ხელშეწყობის მიზნით შეთანხმებული, კატალიზური და თანამშრომლობითი ქმედებების განსახორციელებლად.

ათწლეული ეფუძნება ჯანმო-ს გლობალურ სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმას და გაეროს მადრიდის საერთაშორისო სამოქმედო გეგმას დაბერების შესახებ და მხარს უჭერს გაეროს მდგრადი განვითარების დღის წესრიგის 2030 წლისა და მდგრადი განვითარების მიზნების რეალიზაციას.

ჯანსაღი დაბერების ათწლეული (2021–2030) მიზნად ისახავს ჯანმრთელობის უთანასწორობის შემცირებას და ხანდაზმული ადამიანების, მათი ოჯახებისა და თემების ცხოვრების გაუმჯობესებას კოლექტიური მოქმედების გზით ოთხ სფეროში: ასაკისა და ეიჯიზმის მიმართ ჩვენი აზროვნების, გრძნობებისა და მოქმედების წესის შეცვლა; თემების განვითარება ისე, რომ ხელი შეუწყოს ხანდაზმული ადამიანების შესაძლებლობებს; პიროვნებაზე ორიენტირებული ინტეგრირებული მოვლისა და პირველადი ჯანდაცვის სერვისების მიწოდება, რომლებიც მორგებული იქნება ხანდაზმულ ადამიანებზე; და ხანდაზმული ადამიანებისთვის, რომლებსაც ეს სჭირდებათ, ხარისხიან გრძელვადიან მოვლაზე წვდომის უზრუნველყოფა.